नेपाली मौलिक लोकगीत किन हराउँदै छन्? ७ कारण र संरक्षणका उपाय

नेपाल गीत–संगीतको दृष्टिले अत्यन्तै समृद्ध देश हो। हिमालदेखि पहाड र तराईसम्म हरेक समुदायका आफ्नै भाका, लय, बाजा, नाच र सांस्कृतिक परम्परा छन्। देउडा, सालैजो, मारुनी, रोइला, तामाङ सेलो, झ्याउरे, सोरठी, कौरा, ख्याली जस्ता मौलिक लोकसंगीतका विभिन्न रूपले नेपाली समाजको इतिहास, जीवनशैली, प्रेम, दुःख, उत्सव र सामाजिक सम्बन्धलाई पुस्तौँदेखि बोकेर आएका छन्।

तर समयसँगै हाम्रो जीवनशैली परिवर्तन भइरहेको छ। नयाँ पुस्ताको संगीत सुन्ने बानी बदलिएको छ, डिजिटल प्लेटफर्मको प्रभाव बढेको छ र मौलिक गीतहरू सिर्जना तथा संरक्षण गर्ने परम्परा कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ।

यसको अर्थ नेपाली लोकगीत पूर्ण रूपमा हराउँदैछन् भन्ने होइन। बरु कतिपय मौलिक भाका, शब्द, शैली र परम्परा विस्तारै ओझेलमा पर्दैछन्, र समयमै संरक्षण नगरे भविष्यका पुस्ताले ती सिर्जना प्रत्यक्ष रूपमा अनुभव गर्न नपाउने सम्भावना बढ्दैछ।

त्यसैले प्रश्न उठ्छ—नेपाली मौलिक लोकगीत किन हराउँदै छन्? र हामीले तिनलाई कसरी जोगाउन सक्छौँ?

१. नयाँ पुस्ताको बदलिँदो संगीत रुचि

संगीत सुन्ने माध्यम र रुचि दुवै तीव्र रूपमा परिवर्तन भएका छन्। आजका युवापुस्ताले YouTube, TikTok, Spotify लगायत डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत संसारभरका संगीत सहजै सुन्न सक्छन्।

यसले नेपाली संगीतलाई विश्वसँग जोडेको सकारात्मक पक्ष छ। तर यसको अर्को पाटो पनि छ। विदेशी संगीत र आधुनिक शैलीको बढ्दो प्रभावका कारण कतिपय युवाहरू आफ्नै गाउँघरमा प्रचलित पुराना लोकभाका र गीतबाट टाढिँदै गएका छन्।

लोकगीत सुन्ने मात्र होइन, लोकगीत सिक्ने र गाउने परम्परा पनि निरन्तर हुन आवश्यक छ।

यदि एउटा पुस्ताले आफ्नो समुदायको गीत सिकेन भने अर्को पुस्तामा त्यो ज्ञान हस्तान्तरण हुन कठिन हुन्छ।

२. मौखिक परम्परा कमजोर हुँदै जानु

नेपाली मौलिक लोकगीतको ठूलो हिस्सा लिखित पुस्तकमा भन्दा मानिसको स्मृति र मौखिक परम्परामा सुरक्षित थियो।

हजुरबा–हजुरआमा वा गाउँका पुराना कलाकारले गीत सिकाउने र अर्को पुस्ताले सुन्दै–गाउँदै सिक्ने चलन थियो। तर अहिले परिवारको संरचना, बसाइँसराइ र जीवनशैली परिवर्तनसँगै यस्तो अन्तरपुस्ता सिकाइ कम हुँदै गएको छ।

कतिपय गीतका शब्द, स्थानीय भाका र विशेष प्रस्तुति शैली एउटै पुस्ताका कलाकारसँग मात्र सीमित छन्।

ती कलाकारको अनुभव र सिर्जनालाई समयमै अभिलेख नगरिएमा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सामग्री हराउन सक्छ।

३. गाउँबाट शहर र विदेशतर्फ बढ्दो बसाइँसराइ

नेपालका धेरै मौलिक लोकगीत विशेष समुदाय र भौगोलिक क्षेत्रसँग जोडिएका छन्।

तर रोजगारी, शिक्षा र अन्य अवसरका लागि गाउँबाट शहर तथा विदेशतर्फ बसाइँसराइ बढ्दै जाँदा परम्परागत सांस्कृतिक अभ्यासमा पनि परिवर्तन आएको छ।

पहिले चाडपर्व, मेलापात, विवाह, खेतीपाती र सामुदायिक कार्यक्रममा सामूहिक रूपमा गाइने गीतहरू अहिले धेरै ठाउँमा कम सुनिन्छन्।

तर यही परिवर्तनले एउटा नयाँ अवसर पनि सिर्जना गरेको छ—प्रवासी नेपाली समुदायले डिजिटल माध्यमबाट आफ्नो गाउँ र संस्कृतिसँगको सम्बन्ध अझ बलियो बनाउन सक्छ।

४. मौलिक सिर्जनाभन्दा बजारमुखी संगीतको दबाब

आज गीत–संगीत एउटा ठूलो सिर्जनात्मक उद्योग पनि हो। कलाकार र संगीतकर्मीले दर्शकको रुचि, ट्रेन्ड र डिजिटल प्लेटफर्मको प्रतिस्पर्धालाई ध्यान दिनुपर्छ।

छिटो लोकप्रिय हुने संगीत, छोटो भिडियो र भाइरल सामग्रीको दौडमा कहिलेकाहीँ मौलिक लोकभाका र सांस्कृतिक गहिराइभन्दा मनोरञ्जनात्मक प्रस्तुति प्राथमिकतामा पर्न सक्छ।

आधुनिकता आफैँमा समस्या होइन। समस्या तब हुन्छ जब मौलिकताको स्रोत, इतिहास र सांस्कृतिक सन्दर्भ हराएर केवल बाहिरी शैली मात्र बाँकी रहन्छ।

लोकगीतलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन आधुनिक प्रस्तुति आवश्यक हुन सक्छ, तर त्यसमा मौलिक आत्मा जोगिनुपर्छ।

५. पुराना गीत र कलाकारको पर्याप्त अभिलेखीकरण नहुनु

हामीसँग धेरै उत्कृष्ट लोककलाकार र परम्परागत गीतहरू छन्। तर सबै सिर्जना व्यवस्थित रूपमा रेकर्ड, वर्गीकरण र डिजिटल अभिलेख गरिएको अवस्था छैन।

पुराना कलाकारसँग रहेका गीत, कथा, भाका र बाजाका जानकारी उनीहरूसँगै हराउने जोखिम हुन्छ।

आजको प्रविधिले यसलाई धेरै सहज बनाएको छ।

एक साधारण भिडियो अन्तर्वार्तामार्फत कलाकारको जीवनकथा, गीतको इतिहास र स्थानीय संस्कृति रेकर्ड गर्न सकिन्छ। पुराना गीतलाई उच्च गुणस्तरमा डिजिटलाइज गरेर सुरक्षित राख्न सकिन्छ।

आज गरिएको एउटा डिजिटल अभिलेख भविष्यमा अमूल्य सांस्कृतिक दस्तावेज बन्न सक्छ।

६. लोकगीतलाई नयाँ पुस्तासँग जोड्ने प्रस्तुति कम हुनु

कतिपय मौलिक गीत उत्कृष्ट भए पनि तिनको प्रस्तुति नयाँ पुस्ताको पहुँचअनुसार हुन सकेको छैन।

आजको पुस्ताले मोबाइलबाट संगीत सुन्छ, छोटो भिडियो हेर्छ र सामाजिक सञ्जालबाट नयाँ कलाकार खोज्छ।

त्यसैले लोकगीतलाई केवल पुरानो शैलीमा सुरक्षित राख्नु पर्याप्त नहुन सक्छ। त्यसलाई नयाँ माध्यम र नयाँ पुस्तासँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ।

उदाहरणका लागि पुरानो लोकभाकाको इतिहासबारे छोटो भिडियो, कलाकारको अन्तर्वार्ता, गीतको अर्थ बुझाउने सामग्री, सांस्कृतिक वृत्तचित्र र नयाँ पुस्ताका कलाकारसँग सहकार्य गर्न सकिन्छ।

यसरी प्रविधि लोकसंस्कृतिको प्रतिस्पर्धी होइन, संरक्षणको शक्तिशाली माध्यम बन्न सक्छ।

७. आफ्नो संस्कृतिप्रतिको गर्व कमजोर हुनु

कुनै संस्कृति जोगाउन सबैभन्दा पहिले त्यसप्रति सम्मान र गर्व आवश्यक हुन्छ।

यदि युवापुस्ताले आफ्नै लोकगीत, भाषा, पोसाक, बाजा र परम्परालाई पुरानो वा कम महत्त्वपूर्ण ठान्न थाल्यो भने संरक्षण कठिन हुन्छ।

हाम्रो मौलिक गीत केवल मनोरञ्जन होइन। त्यसमा हाम्रो इतिहास, भूगोल, सामाजिक सम्बन्ध, भाषा र जीवनशैली लुकेको हुन्छ।

एउटा पुरानो लोकगीत सुन्दा हामीले केवल धुन सुनेका हुँदैनौँ—हामीले एउटा पुस्ताको जीवन र अनुभव सुन्दै हुन्छौँ।

नेपाली मौलिक लोकगीत कसरी जोगाउने?

लोकगीत संरक्षण केवल सरकार, कलाकार वा कुनै एउटा संस्थाको जिम्मेवारी होइन। यो समुदाय, परिवार, कलाकार, सञ्चारमाध्यम र नयाँ पुस्ताको साझा जिम्मेवारी हो।

१. पुराना गीत डिजिटल अभिलेख गर्ने

पुराना कलाकारबाट गीत रेकर्ड गर्ने, भिडियो अन्तर्वार्ता लिने र गीतको इतिहास तथा स्रोतसमेत सुरक्षित राख्ने काम गर्नुपर्छ।

२. विद्यालयमा लोकसंगीतलाई प्रोत्साहन गर्ने

बालबालिकालाई स्थानीय गीत, बाजा र सांस्कृतिक परम्परासँग परिचित गराउन सके संरक्षणको आधार बलियो हुन्छ।

३. नयाँ पुस्तालाई लोकगीत सिकाउने

लोकगीतलाई केवल संग्रहालयमा राख्ने होइन, युवालाई गाउन, बजाउन र सिर्जना गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ।

४. डिजिटल प्लेटफर्मको प्रयोग गर्ने

YouTube, Facebook, TikTok, वेबसाइट र अन्य डिजिटल माध्यमबाट पुराना तथा नयाँ मौलिक सिर्जनालाई विश्वभर पुर्‍याउन सकिन्छ।

५. कलाकारको सम्मान र आर्थिक प्रोत्साहन

लोककलाकारको सिर्जनालाई सम्मान गर्नुका साथै उनीहरूको कामबाट उचित आम्दानी हुने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ।

६. आधुनिक संगीतसँग स्वस्थ सहकार्य

पुरानो भाका र नयाँ प्रविधिको संयोजन गरेर युवा पुस्तालाई आकर्षित गर्न सकिन्छ। तर यस्तो प्रयोग गर्दा गीतको मौलिक पहिचान र सांस्कृतिक सन्दर्भलाई सम्मान गर्नुपर्छ।

७. प्रवासी नेपालीको सहभागिता

विदेशमा रहेका नेपाली समुदायले स्थानीय कार्यक्रम, सांस्कृतिक प्रस्तुति र डिजिटल सामग्रीमार्फत नेपाली लोकसंस्कृतिलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।

Lekbesi Media को भूमिका

यही आवश्यकता महसुस गर्दै Lekbesi Media ले नेपाली गीत, कला, संस्कृति र मौलिक पहिचानसँग सम्बन्धित सामग्रीलाई डिजिटल माध्यमबाट संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्य राखेको छ।

नेपालभित्र मात्र होइन, संसारभर रहेका नेपाली समुदायसम्म नेपाली मौलिक सिर्जना पुर्‍याउनु आजको समयमा अझ महत्वपूर्ण छ।

पुराना कलाकारका कथा, लोकगीतका इतिहास, सांस्कृतिक परम्परा र नयाँ पुस्ताका सिर्जनालाई एउटै डिजिटल प्लेटफर्ममा जोड्न सके हाम्रो सांस्कृतिक सम्पदा अझ व्यवस्थित रूपमा सुरक्षित हुन सक्छ।

संस्कृति जोगाउनु भनेको केवल पुरानो कुरा बचाउनु होइन; आफ्नो पहिचानलाई भविष्यसम्म पुर्‍याउनु हो।

निष्कर्ष: गीत जोगियो भने कथा जोगिन्छ

नेपाली मौलिक लोकगीत हराउँदैछन् भन्ने चिन्ता मात्र गरेर समाधान हुँदैन। अब संरक्षणसँगै दस्तावेजीकरण, नयाँ पुस्ताको सहभागिता र डिजिटल प्रविधिको सही प्रयोग आवश्यक छ।

हाम्रा गाउँका पुराना भाका, बाजा र गीत केवल विगतका सम्झना होइनन्। ती हाम्रो सामूहिक पहिचानका जीवित दस्तावेज हुन्।

आज हामीले एउटा गीत रेकर्ड गर्‍यौँ भने भोलि एउटा पुस्ताको आवाज सुरक्षित हुन सक्छ।

आज हामीले एउटा कलाकारको कथा लेख्यौँ भने भोलि उसको इतिहास हराउने छैन।

त्यसैले—

हाम्रो गीत जोगाऔँ।
हाम्रो कला जोगाऔँ।
हाम्रो संस्कृति जोगाऔँ।
हाम्रो पहिचान पुस्तौँसम्म पुर्‍याऔँ।

Lekbesi Media — नेपाली गीत, कला र संस्कृतिको डिजिटल आवाज।